كردم . اينها را شاهد مىآورم كه در بشر چه نيروهايى ذخيره است و بشر چقدر تغييرپذير است . سخن على عليه السلام اگر به سراغ حضرت على عليه السلام برويد مىبينيد در نامه‌اى كه به عثمان بن حنيف نوشته است مىفرمايد : الا وَ انَّ امامَكُمْ قَدِ اكْتَفى مِنْ دُنْياهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْه يعنى : و اما پيشواى شما از دنياى خودش به دو جامه و به دو قرص نان اكتفا كرد . بعد مىگويد : من مىدانم مردم باور نمىكنند . وَ كَأنّى بِقائِلِكُمْ يَقولُ : اذا كانَ هذا قوتُ ابْنِ ابى طالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتالِ الْاقْرانِ وَ مُنازَلَةِ الشُّجْعانِ گويا دارم مىشنوم از زبان ديگران كه اگر على غذايش اين است ، او بايد از ضعف نتواند از جايش بلند بشود و نتواند در ميدانهاى جنگ با شجاعان درجه اول نبرد كند و آنها را به خاك هلاكت بيندازد . على به اين اعتراض فرضى جواب عجيبى مىدهد ، مىفرمايد : اشتباه مىكنند كه قانون طبيعى اين است . چيزى كه ديگران دارند خلاف قانون طبيعى است : الا وَ انَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ اصْلَبُ عوداً وَ الرَّوائِعَ الْخَضِرَةَ ارَقُّ جُلوداً وَ النَّباتاتِ الْبَدَوِيَّةَ اقْوى وُقوداً وَ ابْطَأُ خُموداً « 1 » . درختان صحرايى چوبشان محكمتر است و سبزه‌هاى خوش آب و رنگ نازكتر و ضعيفترند . گياهان وحشى آتششان زودگيرنده‌تر و ديرخاموش شونده‌تر است . موجود زنده اعم از گياه و حيوان و انسان هرچه بيشتر به او برسند نازك نارنجىتر و ضعيفتر و ناتوانتر مىشود ، هرچه كمتر به او برسند و بيشتر با مشكلات مواجه بشود نيرومندتر مىگردد . مقايسه كنيد ميان درختهاى كوهى و جنگلى و درختهايى كه در خانه‌هاست ، ميان بوته‌هاى جنگلى و صحرايى و بوته‌هايى كه دست نوازشگر باغبان دائماً مراقب آنهاست . انسان هم اين‌جور است . انسان اين‌طور نيست كه حتماً بايد روزى سه مرتبه غذا بخورد ، اگر نخورد مريض مىشود . بگذاريد يك قدرى با مشكلات روبرو بشود تا نيرومندتر شود . اين تاريخ است ، تاريخ قطعى و مسلّم : جنگ صفّين ، جنگ جمل ، جنگ خوارج در زمانى صورت گرفت كه على عليه السلام مردى شصت ساله است . ما همان

--> ( 1 ) نهج البلاغه ، نامهء 45